Waarom de term ‘Enige democratie in het Midden-Oosten’ misleidt

Opinieredacties hebben een belangrijke taak: zij moeten bijdragen aan een eerlijk en helder publiek debat. Dat betekent dat zij niet alles wat wordt ingestuurd klakkeloos mogen publiceren. Als er evidente drogredenen in een tekst staan, zouden die geschrapt moeten worden. Want drogredenen zijn geen onschuldige stijlmiddelen. Ze manipuleren mensen, brengen hen tot standpunten die ze rationeel nooit zouden innemen en kunnen ertoe leiden dat de rechten van anderen worden geschonden.

Dat mechanisme zagen we onlangs in de Volkskrant. Hoofdredacteur Pieter Klok schreef over Israël: “Van een land dat zich erop voorstaat de enige echte democratie van het Midden-Oosten te zijn, zou mogen worden verwacht dat het tot het uiterste gaat om journalisten te beschermen.” Hier herhaalt hij onbewust een klassieke drogreden van Israël-supporters.

Ik zocht op 1 september 2025 in LexisNexis op de term “enige democratie in het Midden-Oosten” en vond 741 artikelen, vooral afkomstig van Israël-supporters. Dit is een retorische truc. In een argument tellen alleen premissen die relevant zijn. Zelfs als Israël daadwerkelijk een democratie zou zijn, dan nog is dat irrelevant. Er bestaat geen enkel artikel in het volkenrecht dat stelt dat democratieën eigendom hebben van territoria waarover ze ruzie maken. Er bestaat geen regel die democratieën toestaat om genocide, apartheid, oorlogsmisdaden of mensenrechtenschendingen te plegen.

Dat blijkt ook uit de jurisprudentie. Het Internationaal Gerechtshof oordeelde in 2024 dat Palestijnen recht hebben op honderd procent van de bezette gebieden en dat Israël de illegale bezetting onmiddellijk moet beëindigen en alle nederzettingen moet ontmantelen. De vraag of Israël zich een democratie noemt, veranderde niets aan deze rechten en plichten.

Waarom werkt deze drogreden dan toch zo sterk? Omdat ze drie psychologische reflexen aanspreekt.

Eén: sociaal darwinisme. Omdat ze inspeelt op diepe psychologische reflexen. Ten eerste wakkert de slogan “de enige democratie in het Midden-Oosten” een soort sociaal darwinisme aan. Mensen geloven instinctief dat wie superieur is meer rechten heeft dan wie inferieur is. Als Israël als superieur wordt neergezet en Palestijnen als inferieur, dan lijkt het vanzelfsprekend dat Israël recht heeft op het betwiste territorium. Dat was ook de redenering van de koloniale machten toen de VN in de jaren veertig debatteerde over de verdeling van Palestina. De pro-Palestijnse landen verwezen naar het zelfbeschikkingsprincipe: de meerderheid moest beslissen over het grondgebied. Maar de pro-Israëlische machten stelden dat de Arabieren weliswaar de meerderheid vormden, maar inferieur waren en dus geen superieure Joden mochten overheersen. Zie hier een citaat uit het boek “The United Nations and the Question of Palestine” van Ardi Imseis, dat een debat weergeeft uit de commissie die moest beslissen of Palestina in twee staten verdeeld zou moeten worden:

“Garcia Granados demonstrated that the old standard of civilization – animating what he called ‘a certain order in the world’ – continued to hold sway among some in the new UN system: [W]hat characterized a nation was its culture and not the number of inhabitants. In twenty-five years, the Jewish people had left upon Palestine the indelible mark of an outstanding culture, which characterized the country even more than the Arab culture: Palestine was no more Arab than certain Spanish countries of Latin America were Indian. The Jews … had transformed the deserts, and their model farms compelled admiration not only for their productiveness but also for the democratic character of their social structure. […] [T]he Jews had made a pleasant and healthy country out of a land in which a sparse and rachitic population had merely vegetated. It was incomprehensible that the Arabs should adduce their numerical superiority as an argument when it was the Jews who had made the increase in the Arab population possible. […] Could anyone think of placing that flourishing community under the domination of another community, even a community of a comparable standard of development? What would happen if the demands of the Arabs were yielded to and an independent State of Palestine were created? The Arab population with its simple religiousness and rudimentary political sense [would harm the Jews]. […] An ignorant majority should not be allowed to impose its will. […] There was a certain order in the world which helped to maintain the necessary equilibrium. If the United Nations wished to save that order it must consolidate it.”

Twee: democratie staat gelijk aan legitimiteit. De tweede manier waarop de slogan manipuleert is subtieler. Democratie wordt geassocieerd met legitimiteit. Mensen nemen aan dat alles wat in een democratie gebeurt automatisch rechtmatig is. Een democratie kent immers checks and balances, onafhankelijke media en rechters die erop toezien dat besluiten mensenrechten en volkenrecht respecteren. De impliciete boodschap is dus: als Israël een democratie is, dan kan het onmogelijk ernstige misdaden plegen.

Voorbeeld: Amnesty International stelde in een rapport dat Israël apartheid pleegt. In reactie op Kamervragen schreef de Nederlandse regering:

“Het kabinet onderstreept dat Israël – in tegenstelling tot veel andere landen in de regio – een pluriforme democratische rechtsstaat is met een veelzijdige en krachtige volksvertegenwoordiging, die alle gemeenschappen en etniciteiten binnen de Israëlische maatschappij weerspiegelt. Het land wordt gekenmerkt door onafhankelijk opererende en mondige media, die zich richten op diverse groepen binnen de Israëlische maatschappij – inclusief de Arabische gemeenschap.”

Daarmee suggereerde de regering dat Israël geen mensenrechten kan schenden of apartheid kan plegen, omdat het land beschikt over legitieme besluitvormingsprocedures met checks and balances.

Maar ook dit is onwaar. De politicoloog Dahlia Scheindlin laat in haar boek “The Crooked Timber of Democracy in Israel” zien dat Israëls democratie vanaf het begin gebouwd is op wankele fundamenten. Democratische idealen werden steeds ondergeschikt gemaakt aan het zionistische streven naar een Joodse meerderheid in het land. Zo ontbreekt in de Israëlische Onafhankelijkheidsverklaring van 1948 zelfs het woord ‘democratie’. Er kwam ook geen grondwet, juist om niet zwart op wit de rechten van Palestijnse Arabieren vast te leggen in een staat die zichzelf als Joods definieerde. In de bezette gebieden werden democratische principes volledig opzijgeschoven voor het doel om land te veroveren en Palestijnen te verdrijven.

Een democratie is bovendien altijd ook een rechtsstaat. Maar Israël respecteert het volkenrecht niet. Juristen David Kretzmer en Yaël Ronen tonen in “The Occupation of Justice” aan dat zelfs het Israëlische Hooggerechtshof systematisch de meest problematische bezettingspraktijken heeft gelegitimeerd: nederzettingen, martelingen, landonteigening, deportaties en huisvernietigingen. Daarmee is Israël in de context van de bezetting geen democratie maar een regime dat de rechtsstaat aan zijn laars lapt.

Drie: de ingroup-bias. Mensen trekken hun eigen groep voor. Door Israël in termen te beschrijven die op ons lijken wordt die bias aangesproken. Israël voelt als “wij” en Palestijnen als “zij”.

De conclusie ligt voor de hand. Opinieredacties die zulke drogredenen doorlaten, doen meer dan slechte teksten publiceren. Zij helpen mee aan manipulatie van het publiek, beïnvloeden regeringen die beslissen over Palestijnse rechten en misleiden zelfs hun eigen journalisten. Wie verantwoordelijkheid draagt voor het publieke debat moet ervoor zorgen dat drogredenen niet langer de basis vormen van opiniestukken. Alleen zo kan de krant bijdragen aan rationele besluitvorming en bescherming van de rechten van alle betrokkenen.