Hoe bindend zijn de adviesopinies van het Internationaal Gerechtshof?

Dr. Matthijs de Blois vindt dat Nederland zijn voorgenomen boycotmaatregelen tegen producten uit Israëlische nederzettingen moet heroverwegen. Het kabinet baseerde zich op de adviesopinie van het Internationaal Gerechtshof uit 2024. Volgens De Blois zijn zulke adviezen niet bindend, want het gaat ‘slechts’ om een advies (RD 10/06/2026). Klinkt logisch. Maar het is een halve waarheid.

Zie wat de Adviesraad Internationale Vraagstukken erover schreef:

‘Hoewel advisory opinions van het Internationaal Gerechtshof niet juridisch bindend zijn zoals uitspraken in interstatelijke geschillen, is het evenzeer algemeen aanvaard door de internationale gemeenschap dat deze adviezen, opgesteld door het hoogste juridische orgaan van de VN, de meest gezaghebbende vaststellingen van het internationaal recht bevatten en hetzelfde juridische gewicht en gezag hebben als uitspraken van het Hof in geschillen.’

Dat heeft de AIV niet uit zijn duim gezogen. Het is gewoon standaardkennis in het volkenrecht.

Denk er even zo over na. Stel dat de twee beste volkenrechtgeleerden ter wereld debatteren voor een jury van negenennegentig andere topjuristen. Debater X zegt: ‘Het ICJ stelde dat staten geen economische betrekkingen met de Israëlische nederzettingen mogen onderhouden.’ De jury denkt: 1-0 voor X. Zijn opponent Y antwoordt: ‘Ja, maar adviezen zijn niet bindend.’ En? De jury denkt nog steeds 1-0. Niet 1-1, niet 0-0. Zeggen dat het niet bindend is, weerlegt een citaat van het ICJ dus niet.

Wat betekent zo’n ‘gezaghebbende uitleg’ dan wel? Een advies is niet bindend, maar je kunt het ook niet zomaar aan je laars lappen. Een vergelijking. Stel, jij vraagt de Hoge Raad om advies of je Pietje mag vermoorden. De raadsheren behandelen je vraag als een echte zaak. Jij bouwt je betoog op, Pietje verdedigt zich en de raad concludeert dat de wet je verbiedt Pietje te doden. Dat advies is niet bindend. Maar mag je daarna alsnog je gang gaan? Niet als je de wet respecteert. Want het advies bindt je niet, de wet wél en het advies is een gezaghebbende uitleg van die wet. Precies zo werkt een ICJ-advies.

Bedenk wie dat advies schrijft. Vijftien topjuristen buigen zich er langdurig en serieus over. Ze doen onderzoek, luisteren naar alle argumenten, debatteren onderling en trekken een conclusie. Ze weten dat staten en wetenschappers elke zin kritisch zullen ontleden. Dus formuleren ze hun argument zo waterdicht als ze kunnen.

En dan dit cruciale onderscheid: conclusies tegenover opdrachten. Het Hof analyseert de feiten en het recht en trekt daaruit juridische conclusies. Daarnaast kan het landen opdragen om X, Y of Z te doen. De opdrachten uit een advies zijn niet bindend. De conclusies wél. Concludeert het Hof dat een bezetting illegaal is en beëindigd moet worden, dan is de opdracht om dat te doen niet bindend, maar de conclusie dat de bezetting illegaal is, heeft een bindend karakter. Daar kun je niet onderuit.

Kijk maar hoe het in de praktijk werkt. Advocaten en rechters gebruiken deze adviezen in echte rechtszaken. Neem de zaak bij het Hof van Justitie van de EU over wijn van Vignoble Psagot, uit een nederzetting op de Westelijke Jordaanoever. Mocht die in de EU als ‘product uit Israël’ verkocht worden? Het Hof oordeelde van niet: het etiket moet vermelden dat het product uit een Israëlische nederzetting komt. En het citeerde het ICJ-advies uit 2004 maar liefst drie keer om aan te tonen dat de Westbank bezet is en de nederzettingen illegaal zijn.

In het studieboek voor bachelorstudenten van André Nollkaemper staat dat ‘adviezen wel degelijk een oordeel bevatten over de rechten en plichten van staten’ en dat het Hof in 2004 oordeelde dat de muur in bezet Palestijns gebied onrechtmatig was en dat Israël schadevergoeding moest betalen. Oud-minister Uri Rosenthal verwees naar datzelfde advies en noemde het ‘juridisch niet-bindend, maar wel een gezaghebbende uitleg van het internationaal recht’. Pieter Bekker schreef in het gerespecteerde ASIL dat adviezen ‘legal effect’ hebben, omdat de redenering de gezaghebbende visie van het Hof weergeeft en het Hof dezelfde regels en procedures volgt als bij bindende uitspraken. Mahasen Aljaghoub zegt in zijn boek hetzelfde: adviezen ontwikkelen het volkenrecht, verduidelijken regels en scheppen zelfs nieuwe. Rosalyn Higgins, oud-president van het Hof, noemde het muuradvies ‘an authoritative statement of the applicable law’.

Sinds de adviezen van 2004 en 2024 ligt het debat dus sterker in het voordeel van de Palestijnen. Juristen nemen ze serieus, staten ook en onze leiders beroepen zich erop in de Tweede Kamer. Dertien Nederlandse hoogleraren volkenrecht schreven al in 2013 dat het nederzettingenbeleid een doorlopende schending van internationaal recht vormt en dat faciliteren ervan tot aansprakelijkheid kan leiden. De AIV gebruikt het advies van 2004 als referentiepunt en concludeert dat over de belangrijkste rechtsvragen nauwelijks meningsverschil mogelijk is.

Kortom: niet-bindend betekent niet vrijblijvend. Wie het advies wegwuift met één woord, weerlegt niets. Nederland hoeft zijn boycotmaatregelen niet te heroverwegen. Het hoeft alleen het recht serieus te nemen.

De Blois vertelde trouwens zeven leugens in zijn stuk. Mag dat zomaar van de Bijbel? En mag een christelijke krant haar lezers met zoveel leugens brainwashen?