De mythe van de eeuwige jungle: waarom realisten ongelijk hebben

De stelling dat het recht van de sterkste nog altijd de wereld regeert klinkt stoer maar is analytisch zwak. Bart Funnekotter suggereert in NRC dat er sinds de klassieke Oudheid fundamenteel weinig is veranderd in internationale relaties (09/01/2026). Daarmee negeert hij hoe rechtssystemen juist veranderen door strijd en institutionele opbouw.

Rechtssystemen zijn een voortdurende strijd tussen de machtigen en de machtelozen. De machtigen proberen een systeem van rule by law te creëren maar beschrijven dit systeem als goed voor iedereen. Deze retoriek brengt de machtelozen juist op een cruciaal idee: als de bedoeling is dat het systeem goed voor iedereen is, dan hebben we het recht op een rechtvaardig systeem. Zodanig vechten de machtelozen voor een rule of law. De machtelozen zijn beter gemotiveerd en soms in grotere aantallen. De machtigen weten bewust of onbewust dat ze ongelijk hebben en zijn minder gemotiveerd om te vechten. Daarom verliezen ze over tijd, of heel snel zoals in revoluties.

De strijd voor gelijkheid heeft in Europa honderden jaren geduurd. Het universele stemrecht is pas rond 1900 ingevoerd en vrouwen hebben pas in 1990 het stemrecht gekregen in het Zwitserse kanton Appenzell Innerrhoden. Waarom? Omdat Zwitserland lid was geworden van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Ook de strijd tegen de machtigen maakte Nederland een beetje fatsoenlijk na het lid worden van het EHRM. Maar het EHRM is een ontwikkeling in het volkenrecht.

Hetzelfde principe werkt in het volkenrecht. In hun boek ‘The Internationalists’ beschrijven Oona Anne Hathaway en Scott Shapiro de ontwikkeling van het verbod op landjepik. Hathaway en Shapiro laten met cijfers zien dat landjepik abnormaal is geworden. Tussen 1816 en 1928 veroverden landen 295.486 vierkante kilometers per jaar: 11 keer de oppervlakte van de Krim. Er was één verovering elke 10 maanden. Elk land had 1,33 procent kans per jaar om veroverd te worden. Binnen een mensenleven verloor het eigen land altijd een stuk territorium.

Echter, na 1949 daalde het aantal veroverde vierkante kilometers tot 14.950 jaarlijks. Een land verliest nu slechts één keer in duizend jaar territorium. Sterker nog: de meeste territoria veroverd na 1928 werden teruggegeven. Deze cijfers spreken boekdelen over de transformatie die Funnekotter ontkent.

Volkenrecht heeft ook slavernij, genocide, apartheid en kolonialisme afgeschaft. Rechter Stefan Trechsel vertelde me dat hij veertig jaar geleden het onmogelijk achtte dat het Internationaal Strafhof zou ontstaan. Toen Dries van Agt in 2016 vertelde dat het Internationaal Strafhof Netanyahu zou moeten berechten werd hij in de media belachelijk gemaakt. Acht jaar later heeft het ICC arrestatiebevelen tegen hem uitgevaardigd. Ook tegen Poetin wat ondenkbaar was slechts een paar jaar eerder.

Na de Eerste Wereldoorlog wilden de overwinnaars Keizer Wilhelm II berechten maar hij kreeg asiel in Nederland. Ook dat was nieuw. Het moderne volkenrecht was gemaakt door invloedrijke koloniale machten die zelf door autoritaire soevereinen werden geleid die boven de wet stonden. Soevereinen wilden ook in het volkenrecht boven de wet staan waaruit het woord ‘soevereiniteit’ is ontstaan. Deze autoritaire staatshoofden hebben ook het idee van immuniteit van staatshoofden in volkenrecht bedacht.

Maar in de laatste jaren gaan steeds meer landen beweren dat staatshoofden geen immuniteit hebben voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. In een zaak betreffend de Decembermoorden in Suriname tegen het toenmalige staatshoofd Bouterse, oordeelde het Gerechtshof in Amsterdam dat internationale misdrijven per definitie niet tot de officiële taken van een staatshoofd behoren. Dat het volkenrecht op dit gebied evolueert, zien we in het studieboek voor bachelorstudenten: in Nollkaempers editie van 2011 staat dat staatshoofden immuniteit hebben. In de editie van 2019 staat dat immuniteit niet geldt ten aanzien van een aantal ernstige internationale misdrijven zoals genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden.

Het volkenrecht verandert van de wet van de jungle naar rule of law. Karen Alter bewijst dit in haar boek ‘The New Terrain of International Law’ uit 2014. Zij schreef dat tot het einde van de Koude Oorlog slechts zes internationale hoven bestonden en ze hebben slechts 373 bindende uitspraken gedaan tot in 1989. Daarna groeide het aantal hoven tot 24, met 37.000 bindende vonnissen tot 2014.

Irakezen hebben Groot-Brittannië bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens aangeklaagd en gewonnen voor mensenrechtenschendingen in Irak. Internationale hoven berechtten genocidale leiders zoals de nazi’s, Milosevic, Mladic, Karadžić, Kony, Bashir, Pol Pot en Charles Taylor.

Dus de stelling van Bart Funnekotter dat er weinig is veranderd in het volkenrecht klopt niet. Ja, het volkenrecht evolueert langzamer dan het nationaal recht, mede door toedoen van machtige landen, maar de machtelozen hebben zwaar gevochten en grote vooruitgang geboekt. Realisten proberen ons te manipuleren en te laten geloven dat er in de wereld nog steeds het recht van de sterkste geldt, maar dat kunnen we zien als symptomatisch voor alle rechtssystemen: in de strijd tussen de machtigen en de machtelozen, geven de machtigen niet op.

Door voortdurend bullshit over het volkenrecht te publiceren, vertragen westerse media de ontwikkeling van het volkenrecht.