Bestaat Internationaal recht?

Rechtspopulisten ontkennen dat het volkenrecht bestaat, zodat hun favoriete landen vrijelijk misdaden kunnen plegen. ‘Internationaal recht bestaat niet!’, schreeuwde Thierry Baudet in een debat.

De Belgische politicus Sam van Rooy beweert hetzelfde: ‘Wetten bestaan alleen bij de gratie van onderwerping aan een hogere autoriteit die deze met geweld kan afdwingen. Zo’n mondiale autoriteit bestaat niet.’ Volgens Van Rooy’s logica zou ook een bankrover met een pistool wetten maken.

Baudet heeft technisch gezien gelijk dat volkenrecht alleen in ons hoofd bestaat. Maar dat geldt voor álle wetten. Als we zeggen dat wetten bestaan, zeggen we slechts dat voldoende actoren zich gedragen alsof bepaalde gedragsregels bindend zijn. Bij genoeg welwillende actoren ontstaat een stabiel rechtssysteem. Als 95 procent van de Nederlanders ontkent dat de Nederlandse wetten bestaan, kan niemand hen dwingen om die wetten te volgen.

De onzichtbare regelaar

Ik vloog eens van Nieuw-Zeeland naar Nederland en vergat mijn telefoon in mijn bagage. Thuis had ik drie identieke berichten: ‘Welkom in Mongolië.’ ‘Welkom in Rusland.’ ‘Welkom in Duitsland.’ Hoe kan ik boven al deze landen bellen alsof ik op een Rotterdams terras zit? Hoe komen Nieuw-Zeelandse ansichtkaarten met grote zekerheid in Nederland aan? Dit komt omdat landen internationale rechtsregels over telecommunicatie systematisch respecteren.

En hoe kwam het dat geen enkel land ons vliegtuig neerhaalde? Internationale regels bepalen wie waar mag vliegen en wat landen mogen doen als je boven hun territorium vliegt. Stel dat ik in het Chinese vliegtuig een door een God in Mongolië verboden drank zou drinken en er toevallig een Mongoolse agent aan boord zou zitten. Mag hij mij arresteren? Nee, want volgens volkenrecht gelden op vliegtuigen de wetten van het land waar ze zijn geregistreerd.

Volkenrecht is onzichtbaar alomtegenwoordig. Het regelt dat je een website in Ghana kunt bezoeken en dat niemand onderzeese internetkabels mag doorsnijden. Het bepaalt dat de Russische ambassadeur geen verkeersboetes krijgt. Het definieert onze territoriale wateren. Toen Nederland, Denemarken en Duitsland daarover ruzie hadden, besliste het Internationaal Gerechtshof. Zonder volkenrecht zou de Rijn vol poep zitten uit vijf bovenstrooms gelegen landen.

Op het nieuws horen mensen alleen over oorlogen en genocides. Omdat ze slechts volkenrechtschendingen zien, hebben velen de illusie van internationale anarchie.

Wat de grootmachten doen

De Amerikaanse jurist Louis Henkin schreef: ‘Almost all nations observe almost all principles of international law almost all of the time.’ Alle Nederlandse ministeries hebben juristen die ervoor zorgen dat buitenlands beleid in overeenstemming is met internationaal recht. In de praktijk twijfelt niemand eraan dat internationaal recht ‘recht’ is.

In zijn laatste VN-toespraak noemde Obama volkenrecht drie keer en verdedigde het als ‘the firmest foundation for human progress in this century.’ Obama studeerde aan Harvard Law School en doceerde constitutioneel recht. Hij zou het moeten weten. Toen de VS Irak illegaal aanvielen, zeiden ze niet dat ze vrij waren te doen wat ze wilden. Ze probeerden eerst toestemming van de Veiligheidsraad te krijgen en bedachten daarna alsnog een juridisch argument. Het feit dat de VS zoveel moeite doen, bewijst dat ze geloven dat volkenrecht bestaat.

Neem Rusland. Na de val van het communisme trok Rusland haar voorbehouden op alle mensenrechtenverdragen in en erkende het Internationaal Gerechtshof als scheidsrechter. Toen Obama Syrië wilde bombarderen, schreef Poetin een opiniestuk in de New York Times waarin hij correct beweerde dat de aanval illegaal zou zijn. Poetin verklaarde ook Trumps bombardementen op Syrië als illegaal. Zelfs Poetin ontkent het volkenrecht niet.

Neem China. Xi Jinping citeerde een oude Chinese filosoof: ‘Law is the very foundation of governance.’ Hij riep landen op de autoriteit van internationaal recht te handhaven en hun verplichtingen na te komen.

De feiten

Na de val van de muur groeide het aantal internationale hoven tot 24 en zij deden inmiddels 37.000 bindende uitspraken. Er bestaan meer dan tienduizend verdragen. Nederland alleen al ondertekent honderd nieuwe verdragen per jaar. In 2017 verloor Groot-Brittannië voor het eerst in 71 jaar zijn zetel bij het Internationaal Gerechtshof. Britse commentatoren spraken van grote gevolgen voor macht en prestige. Het feit dat veto-landen hun best doen voor een rechter in het ICJ bewijst dat ze volkenrecht belangrijk vinden.

Zoals Malcolm Shaw schrijft: ‘While states from time to time object to particular rules of international law, no state has sought to maintain that it is free to object to the system as a whole.’ Geen enkel land ontkent het volkenrecht.

Kindertijd

Het is waar dat volkenrecht niet alle boeven kan vangen. Machtige landen vertragen de vooruitgang met steun van machtsdenkers zoals rechtspopulisten. Daardoor ontwikkelt volkenrecht zich langzamer dan nationaal recht. Maar volkenrecht is net als vroeger nationaal recht nog slechts in de kinderschoenen. Nationaalrecht heeft zich toen niet laten ringeloren door machtsdenkers en machthebbers. We hebben het nationale recht voortdurend versterkt en rechtvaardiger gemaakt. Dit moeten we ook met het volkenrecht doen.