Skip to content

Waarom voelt Schippers zich superieur?

‘Onze cultuur is zoveel beter,’ zei Edith Schippers zonder enige bewijs in haar HJ Schoo-lezing. Dus mijn eerste uitdaging aan haar is: ‘Edith, bewijs eens dat jouw cultuur beter is dan die van mij.’ Want zij bedoelde met ‘wij’, de blonde christelijke accentlozen, dus ik – als migrant – hoor daar niet bij. Maar voordat ik een antwoord krijg, zal ik zelf speculeren waarom zij zulke dingen roept.

Superioriteit bestaat niet.
Het idee van ‘superioriteit’ is een afleiding van het idee van ‘goed’. Maar het idee van goed is slechts een psychologische gevolg van ons overlevingsinstinct. Sommige dingen verlengen ons leven of bevredigen onze dierlijke biologische en psychologische behoeftes. Bijvoorbeeld eten, seks, gezondheid, veiligheid en vrijheid.

Zoals andere dieren elkaar waarschuwen voor gevaar of aanroepen bij lekkernijen, hebben ook mensen de allereerste geluiden gebruikt om voedzame bessen en giftige slangen aan te duiden. Dus ‘goed’ en ‘slecht’ waren de eerste woorden.

Daarna hebben ze het concept op steeds meer andere dingen toegepast, steeds verder verwijderd van noodzaken om te overleven. Vaak onterecht, zoals toen men slaven probeerde te overtuigen dat slavernij goed was. Of toen mannen vrouwen ondergeschikt wilden houden. Men heeft vaak het kwade als het goede proberen te verkopen (en andersom), vooral in het dienst van de macht.

Maar het goede zelf bestaat niet onafhankelijk, als eigenschap in de natuur, zoals andere dingen bestaan op het laagste niveau, zoals natuurwetten, krachten, elementaire deeltjes, massa – of whatever natuurkundigen nu beschouwen als bestaand.

Het goede kan daardoor slechts een psychologische behoefte aanduiden, dat de mens iets wil hebben, behouden of veranderen. Alle andere gebruiken van het woord ‘goed’ parasiteren op deze aantrekkingskracht.

Het idee van superioriteit is een vergelijking tussen dingen. En omdat het goede niet bestaat, bestaat dus ook de superioriteit niet in de werkelijkheid maar slechts in ons hoofd.

Daarom maken we een denkfout, want we verliezen uit het oog dat superioriteit slechts een instrument is om dingen te vergelijken. We gedragen ons alsof superioriteit iets is dat onafhankelijk van ons denken zou bestaan, alsof de superioriteit in de dingen zelf zou bestaan, of in de natuur. Deze roekeloze gedachtegang brengt ons op het idee dat wij superieur zijn, als persoon, als groep, natie, land, cultuur, religie of politieke voorkeur.

Vijf factoren voeden dit waanidee:

1. Het superioriteitsgevoel brengt geluk.
We koesteren wat ons gelukkig maakt (mits onschadelijk voor overleving). We geloven in theorieën die ons eerder gelukkig (zoals de gedachte dat we superieur zijn aan andere mensen en dieren) dan depressief maken. We denken dat succesvolle mensen gelukkig zijn, maar wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het ook andersom werkt: gelukkige mensen worden succesvol. Dus het superioriteitsgevoel leidt tot geluk, succes, langer leven en meer kans op nakomelingen.

2. Zelfvertrouwen
Loop eens een sollicitatiegesprek in met de houding van een inferieur wezen en je zult niet aangenomen worden. Vecht eens voor een Olympische medaille overtuigd dat je niet kan winnen en je zult verliezen. Met zelfvertrouwen zul je ook meer dingen ondernemen en meer ideeën krijgen voor het oplossen van je problemen. Dus het superioriteitsgevoel geeft je, via zelfvertrouwen, betere overlevingskansen.

3. Legitimering voor immoreel gedrag
Wie in de politieke theorie over superieure rassen, klassen, culturen en landen praat, is bij voorbaat een sociaaldarwinist. Want politieke debatten gaan over de verdeling van overlevingsgoederen, zoals geld, macht, rechten en privileges. Als superioriteit irrelevant is voor verdeling dan is het een sofisme om daarover te beginnen. En als de superioriteit relevant moet zijn in zulke debatten is deze slechts relevant als de superieure meer aanspraak op deze goederen kan maken. Wie zich superieur voelt, zal zich vaak ook gerechtvaardigd achten om anderen te beroven, te vermoorden, te koloniseren, in slavernij te drijven, een dictator op te leggen etc.

Tegelijkertijd heeft elke mens de pretentie om moreel te zijn. Want als je hardop roept dat je geen morele wetten volgt, dan ben een bedreiging voor anderen. De anderen zullen je preventief aanvallen. Bij nood en ongeluk helpen we eerst zij die deugen.

Maar je lijkt pas geloofwaardig als je zelf in je eigen leugens gelooft. Dus mensen geloven oprecht in de leugen dat ze moreel zijn.

Dit geloof in je eigen moraliteit schept op zijn beurt een superioriteitsgevoel. Dus we geloven dat we superieur zijn omdat we moreel zijn en tegelijkertijd denken we dat onze doelen legitiem zijn omdat wij moreel zijn. We verkeren dus in cirkelredeneringen maar we geven daar geen reet om, omdat het in ons voordeel werkt. Het is dus rationeel om irrationeel te zijn.

Want als we denken dat we moreel handelen, zullen we harder vechten, zelfs voor onze kwaadaardige zaken. Deze motivatie helpt ons gevechten te winnen.

Dus het superioriteitsgevoel functioneert ook om onszelf voor de gek te houden. Het geeft ons de kans om met een schoon geweten immoreel te handelen. Het is dus psychologische zelfbescherming en alweer een overlevingsmechanisme.

4. Anderen kunnen erin trappen
In veel gevallen nemen anderen je zelfbeeld over. Als je je gedraagt alsof je superieur bent, trappen sommigen daarin en behandelen ze je alsof je inderdaad superieur bent. Psychologen hebben ontdekt dat luisterend publiek de zelfverzekerde gladjanussen overtuigender vinden dan onzekere relativerende argumentators. Sommige gekoloniseerde mensen geloofden in de superioriteit van de kolonisten. Het is dus in je voordeel om te bluffen.

5. Misleiding en scheppen van verzachtende omstandigheden
Zelfs als de andere je zelfbeeld van superioriteit niet gelooft, heb je nog steeds een voordeel in een conflict. Want de opponent zal denken dat je een vals zelfbeeld hebt. Een vals zelfbeeld geeft je verzachtende omstandigheden die de wraak van een andere verkleinen.

Wie roept dat hij het kwade met opzet doet, kan rekenen op maximale tegenstand en represailles. De motivatie van het slachtoffer vergroot zijn kans op overwinning. Maar als de kwaadaardige de indruk schept dat hij een vals zelfbeeld heeft, zich vergist, zal je motivatie om hem te vernietigen kleiner zijn.

Je zou immers ook zelf iets fout kunnen doen als gevolg van een vergissing. Dan wil je niet dat je slachtoffers maximale represailles uitvoeren. Je gunt anderen verzachtende omstandigheden, zoals je hoopt zelf behandeld te worden als je per ongeluk iets fout doet. Vergeven is het maximum van dit idee.

Dus, als iemand jou iets aandoet als gevolg van een vergissing, reageer je trager en minder streng. Het is daardoor in zijn voordeel om zo te handelen alsof hij een vals zelfbeeld heeft. Bovendien heeft zijn manipulatie maximaal effect als hij er zelf in gelooft.

Conclusie:
Ondanks het feit dat superioriteit niet bestaat, blijft het superioriteitsgevoel bestaan, door zijn rol in overleven. Het superioriteitsgevoel werkt onder anderen op vijf manieren, die met elkaar verbonden zijn: via geluk, zelfbeeld, legitimering van immorele daden, het feit dat anderen erin trappen en als machiavellistische afleidingsmanoeuvre.

Machiavellisme past heel goed bij de VVD, de partij van concurrentie, van oorlog van allen tegen allen. Han ten Broeke pleitte voor machiavellistisch buitenlands beleid. Ik voorspel dat dit alleen maar extremer zal worden.


Geredigeerd door Pascale Esveld

Published inBeste BlogsFilosofieOpiniePolitiek

5 Comments

  1. Wim van der Vlis Wim van der Vlis

    Meestal denk ik je stukken te begrijpen (ook al ben ik het niet altijd eens). Deze keer heb ik moeite. Dat het goede geen autonome natuurlijke kracht is betekent toch niet dat het daarom een psychologische behoefte is om iets te hebben, houden of veranderen?
    In ‘dit is een goed mes’ duid ik op de functie. In ‘zij is een goed mens’ doel op een morele kwaliteit.
    Als ik je goed begrijp ontken je het bestaan v moraliteit, behalve als een vorm van (zelf-)bedrog. Haal je daarmee niet de bodem weg onder alle godsdiensten en seculiere levensbeschouwingen als het humanisme?
    Voor de grote religies is de definitie v moreel gedrag relatief eenvoudig: die wordt via een goddelijke openbaring aan ons doorgegeven. Voor seculieren ligt dat aanzienlijk moeilijker maar er zij oa door denkers als Kant en Rawls dappere pogingen gedaan.

    • Hannes Minkema Hannes Minkema

      In den beginne waren er geen mooie schilderijen. Nu wel. Artistieke schoonheid is mensenwerk.

      Zo kan ook ‘de moraal’ prima voor mensenwerk worden versleten. Waarom zouden we daar een buitenaardse kracht voor moeten hebben?

      Gewoon roeien met de riemen die wij, mensen, hebben. Niks moeilijk voor humanisten en andere seculieren.

  2. klaas vaak klaas vaak

    De essentie van het bestaan van een groep, welke dan ook, is dat de leden van die groep denken dat hun groep de beste is.
    Was dat niet zo, dan liepen ze over naar een andere groep.
    Daarom voelt elke cultuur zich superieur.
    Inca’s b.v. begrepen niet waarom domme Spanjaarden zich druk maakten over goud.

  3. Henk Veldman Henk Veldman

    Hoi Mihai
    Ik heb je artikel vandaag in Trouw gelezen (https://is.gd/UjuJzB ) waar je nog even doorgaat over de superioriteit van onze cultuur
    “‘Onze cultuur’ is zoveel beter, riep Edith Schippers in de Schoo-lezing. Dus mijn intellect is bij voorbaat inferieur en irrelevant. Zodra ik Nederland wil verbeteren, roepen sommigen: ‘Zwijg!’ Want de ‘echte’ Nederlanders hebben de zee gedroogd, verlichting uitgevonden, rijkdom gezweet. En hebben een superieure intelligentie, dus zij hebben het laatste woord.”
    Tja, het klopt, want jij als “immigrant” weet helemaal niks, dat weet iedereen! (Even tussendoor: Je zou er bij mij ook niet inkomen met je kaalgeschoren kop. Fatsoenlijke jongens droegen in mijn tijd lang haar. Op jou leeftijd was dat echter wel weer zwaar strafbaar. Ik heb wel eens een schop onder m’n kont gehad wegens m’n lange haar.)
    Ik weet uiteraard niet of je het artikel van Ephimenco hebt gelezen in dezelfde krant: http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/4375539/2016/09/13/Warm.dhtml
    Zie je hoe hij Turken en Marokkanen onderuit haalt omdat ze te hard reden en hem zogenaamd uitscholden? Zoiets doen Nederlanders uiteraard nooit!
    Maar ondertussen is Ephimenco zelf ook een immigrant. Als je hem als voorbeeld zou nemen zou het wel eens kunnen kloppen, dat er van immigranten niks klopt.
    Maar zoals ik in een vorige reactie al schreef. Behalve joden werden “inferieure” mensen ook vervolgt door Hitler. Joden beschouwen zichzelf als superieur, met steun van God en daarom menen ze recht te hebben op Palestina. Er zijn tijdens “Hitler” een paar 100.000 joden naar Marokko gevlucht. Nu zitten er in Israël zo’n miljoen Marokkaanse joden.
    Mohammed heeft gezegd dat de christenen veel aardiger waren dan de joden. Ze waren bereid mensen te helpen. Mohammed heeft wel de jodenvervolging veroordeeld.
    Hitler was katholiek. Hij heeft echter afstand gedaan van het katholicisme. Wilders was ook ooit katholiek. Ephimenco was ook ooit katholiek.
    Wat zijn we toch een superieur land!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *