Sla over naar de inhoud

Moraal, je beste evolutionaire nadeel


“Ik zeg nu dat het recht niets anders is dan wat voordelig is voor de sterkere.”
– Thrasymachus

Met zijn opgeheven rubberen knuppel wacht hij op mijn trillende handen, die al blauw zijn van de vorige, ontelbare slagen. Hij slaat nu extra hard, als straf voor mijn ontwijkende beweging. Ik voel mijn uitwerpselen loodzwaar in mijn broek; is dit een teken van een beginnende bezwijking? Hoe kwam het zover en wat ontkende ik zo stellig?

Een buitenlandse toerist beloofde ons, een collega en mij, honderd dollar als we zijn Roemeense vriendin die nacht in zijn kamer lieten komen. De wet verbood ons vreemde valuta te bezitten, maar honderd dollar betekende een maandsalaris. Het meisje in kwestie bleek een politie-informant te zijn. Hier ben ik dan, wachtend op zijn volgende zwiepbeweging, dan op de volgende en op de volgende. Wat volgt hierna en zou het ooit klaar zijn?

Hij wordt plotseling opgeroepen en later zie ik hem mijn collega langs de open deur sleuren. Hij is er weer, slaat me niet meer, maar confronteert me met een duivels dilemma: als ik zou bekennen en mijn collega zou ontkennen, dan zou ik vrijgesproken worden. Mijn collega zou dan tien jaar gevangenis krijgen. Hetzelfde zou met mij gebeuren als ik zou ontkennen en mijn collega zou bekennen. Als we allebei zouden bekennen, dan zouden ze ons beiden twee jaar gevangenis geven. En als we samen zouden ontkennen, dan zouden we alleen voor zes maanden vastzitten. De voordeligste optie was dus om samen te ontkennen, maar rationeel moest je bekennen.

Later zou ik ontdekken dat dit dilemma het gevangene-dilemma heette. Vandaag de dag denk ik dat de hele moraal tot dit dilemma teruggebracht kan worden. Moraal is niets anders dan de vraag: wat te doen als mijn belang in conflict is met jouw belang; samenwerking zou ons beiden in een betere positie brengen dan vechten, maar als één van ons vals speelt, terwijl de ander zich wel aan de regels houdt, dan zou dit de valsspeler een groter voordeel geven dan iedere andere mogelijke optie. Als een vraag niet tot deze vraag gereduceerd kan worden, dan is het geen morele vraag. (Vette pech voor de kantianen onder ons)

Wetenschapsmensen hebben dit dilemma met computers proberen op te lossen. Ze hebben een computersimulatie gemaakt van een virtuele wereld waarin zich drie soorten individuen bevonden. In deze wereld bleek dat de individuen die altijd vals speelden de kleinste overlevingskansen hadden.

De samenwerkers leefden ietsje langer. Maar stomverbaasd stonden de wetenschappers te kijken naar de eigenschappen van de individuen die alle anderen soorten overleefden en domineerden. Deze triomfators werkten in de meeste gevallen samen, maar af en toe, op cruciale momenten, gingen ze vals spelen.

Naar mijn mening is deze vorm van valsspelen veel immoreler dan die van de individuen die altijd bedriegen. Want je bouwt een bepaald vertrouwen in iemand op en hij steekt een mes in je rug, misschien op het meest belangrijke moment. Gewend aan zijn betrouwbaarheid heb je de neiging zijn verklaring te geloven, hem te vergeven en opnieuw te gaan vertrouwen.

Het zou een moment van zwakheid zijn, denk je. Maar bij een ander cruciaal moment verraadt hij je weer. Deze keer vergeet je hem niet meer, maar nu is het te laat. Hij trekt weer verder op zoek naar het volgende slachtoffer. Hij profiteert voortdurend van andermans naïviteit. In deze computerwereld hebben de meest immorele individuen een evolutionair voordeel.

Ik heb de indruk dat de evolutie de menselijke samenleving op dezelfde manier heeft gevormd. De voortdurende valsspelers, een paar procenten, zijn de mensen die de wetten en de morele regels regelmatig overtreden, de zogenaamde “misdadigers”.

Dan heb je de mensen die onvoorwaardelijk het morele spelletje altijd correct spelen. Ze zijn de “idealisten”, in het openbaar geprezen types, maar vaker gezien als “losers”.

Het laatste type, de “machthebbers” en de meest bedeelden, zijn dan diegenen die zich in de meeste gevallen moreel gedragen, maar die op cruciale momenten vals spelen.

Het bereiken van de top heeft dan meer te maken met een talent om het gevangene-dilemma spel te spelen, dan met je talenten binnen een bepaald domein. De politieman, die mij een avond lang folterde voor mijn vijftig dollar, bleek na het val van het communisme een kast vol dollars te hebben, en bouwde daarmee een restaurant.

Ik zie dit gevangene-dilemma overal om me heen. Neem bijvoorbeeld de leugen. De waarheid vertellen is een vorm van samenwerking, zoals in het gevangene-dilemma. Als iedereen altijd zou liegen, dan zou geen enkele vorm van samenleving mogelijk zijn. Als iedereen altijd de waarheid zou vertellen, dan zou dat voor de hele groep een voordeel opleveren. Maar liegen en niet ontdekt worden levert het grootste voordeel op.

Welnu, volgens de statistieken blijken we allemaal gemiddeld twee leugens per dag te vertellen. In 25 tot 50 procent van alle gesprekken die langer dan 10 minuten duren, wordt een leugen verteld. Opmerkelijk genoeg ken ik weinig mensen die het toe zouden geven dat ze zoveel leugens vertellen. En zelfs al zou liegen net zo menselijk zijn als water drinken, dan nog veroordelen we het liegen met onze sterkste krachten.

Wat is dan het doel van deze veroordeling van het liegen, terwijl we allemaal grote leugenaars zijn? Is dat omdat we een goede functionering van de maatschappij op het oog hebben? Dat denk ik niet, want dan zouden we zelf veel minder liegen. Het doel is niets anders dan het spelletje van het gevangene-dilemma zo kundig mogelijk te spelen. Thrasymachus kon dit heel mooi verwoorden: “Want indien men onrecht veroordeelt, dan is het niet omdat men ervoor terugdeinst het zelf te plegen, maar omdat men vreest er het slachtoffer van te worden.”

De meeste leugens zijn waarschijnlijk bedoeld om anderen niet te kwetsen of iemand een hart onder de riem te steken, dacht ik eerst. Dezelfde statistieken tonen echter aan dat er slechts vijfentwintig procent van alle leugens in deze categorie vallen. Er blijft dus nog steeds een heel groot aantal leugens over.

De leugens die we vertellen om andermans gevoelens besparen etc. illustreren de rol van het gevangene-dilemma in de moraal. Intuïtief zouden we deze leugens niet als een moreel gebrek willen aanrekenen. Pas op het moment dat iemand leugens vertelt met het oog op persoonlijk gewin, slaat onze morele sensor alarm. Nog erger is het wanneer deze leugens bovendien een ander beschadigen. Het liegen valt dus alleen binnen het morele domein als het aan mijn definitie van moraal voldoet, als er een vorm van het gevangene-dilemma ontstaat.

Het liegen en bedriegen neemt steeds nieuwe vormen aan en de techniek wordt steeds verfijnder. Dat zien we in de explosieve toename van de leugenindustrie: communicatiewetenschappen, public relations, onderhandelingstechnieken, media- en sollicitatietrainingen. Dit zijn allemaal verfijningen in de leugenkunst, een vernuft van het hypocriet zijn.

De sollicitant heeft zijn sollicitatietraining gevolgd, weet als geen ander zoete leugens over zichzelf te vertellen, de leugens in de sollicitatiecommissie te ontdekken. De sollicitatiecommissie is getraind in communicatiekunde. Ze komen met meerderen om de lichaamstal van de sollicitant beter te bestuderen. Ze filmen de sollicitant zelfs, om later de kleinste tekens op zijn pokerface met computers te ontdekken. Maar ja, de sollicitant heeft geleerd om kleine, irrelevante leugens te vertellen, om niet te laten zien dat hij getraind is, om de echte grote leugens beter te verbergen. Als je helemaal geen leugens meer vertelt, ben je verdacht. Welkom in de wereld van de metaleugen.

We hebben dus een impasse bereikt en we hebben twee alternatieven. We zouden een nieuwe leugentaal kunnen proberen te ontwikkelen, in de hoop de anderen te kunnen overtuigen. Of we kunnen voor een echte moraal kiezen en natuurlijk om te stoppen met liegen. “Ik houd van jou” zou dan ook “ik houd van jou” betekenen. Maar ja, daarmee zouden we ons evolutionair voordeel deels teniet doen en de vraag is of we dit kunnen opgeven. We zijn gevangenen van een dilemma.

47 Comments

  1. peter louter peter louter

    Avatar van peter louter
    Mooi antwoord op: waar was je

  2. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @peter

    ben ik wreed genoeg geweest?

  3. lidy lidy

    Avatar van lidy
    Bij deze geef ik je de absolutie

  4. man met sombrero man met sombrero

    Avatar van man met sombrero
    Mooi algemeen stukje ook. Opponenten vertonen soms borderlinerschap.

  5. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @lidy

    Er is iets mis met je, maar ik heb geen zin om een luisterend oor te spelen.

  6. lidy lidy

    Avatar van lidy
    Absolutie betekent:
    1. de zonden vergeven
    2. het vrijmakende

    ad 1 was t.a.v. je vermeende wreedheid, want wat is wreed in deze!
    ad 2 nodig om de tegenstelling te ontstijgen, de tegenstelling waar jij het over hebt in deze bijdrage.

    klein taalgrapje! doordenkertje!

  7. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @lidy

    Als je het woordenboek toch open hebt. Kijk effe ook bij “ontkenning”

  8. lidy lidy

    Avatar van lidy
    ik ontken alles, druiloor! aju

  9. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @lidy

    Als je een keer eerlijk probeert te vertellen wat er mis is, misschien kunnen we je helpen.

  10. jeg synes jeg synes

    Avatar van jeg synes
    in al je ongenuanceerdheid, en soms zeer wel duidelijke nuances, komt er toch heel voorzichtig iets van een warm hart te voorschijn, en dat klopt dan wel weer met het bovenstaande…..een ongelogen groet, jeg ø))

  11. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @jeg

    Kom je me hier beledigen? Ik heb geen hart. Toen ik geboren werd, wilden ze me weggooien, want ze dachten dat ik het niet zou overleven. Toen bleek het dat je zelfs zonder een hart kan overleven. Dat zegt mijn verhaal toch ook?

  12. Maboema Maboema

    Avatar van Maboema
    het is aan je af te zien…jezus wat een kop.

  13. Doortje Doortje

    Avatar van Doortje
    boeiend onderwerp. In mijn werk heb ik veel met leugens te maken. Eigenlijk meer met wat ik wel en niet wil of kan zeggen. Tegen collega’s en tegen patiënten. Mensen die altijd de waarheid spreken worden volgens als hoogst onaangename personen beschouwd. Kleine leugens en zo nu en dan hypocriet gedrag is smeerolie voor het sociale verkeer. Als iemand alles zou zeggen wat hij denkt dan raakt hij binnen de kortse keren in een isolement vermoed ik.
    De waarheid kan, net als de leugen, mensen beschadigen.
    Ga het stuk later nog eens lezen.

  14. Daan Daan

    Avatar van Daan
    Hoe eerlijk ben je als je berekenend te werk gaat? Hoe vals ben je als je rekening houdt met de ander? Wat is erger: de schuld ontkennen of onschuldig bekennen. Of je eigen onschuld en de schuld van de ander benadrukken? Wat levert welk voordeel op?
    En de waarheid bestaat niet Mihai. Ik lieg niet voor mijn eigen bestwil. Ik lieg omdat ik later nooit meer precies kan achterhalen wat ik nu voel. En jij ook.

  15. jeg synes jeg synes

    Avatar van jeg synes
    zo’n reactie spreekt weer voor zich…..misschien dan geen hart .)), maar wel duidelijk een gevoel of moraal……wees nou eens redelijk Mihai.
    Reactie is geredigeerd

  16. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @jeg

    Ik ben amoreel.

  17. jeg synes jeg synes

    Avatar van jeg synes
    jo vist, en gang røg, eller bestemt løgn…
    ø))

  18. peter louter peter louter

    Avatar van peter louter
    Mihai, wreed genoeg?, dat dacht ik niet, veel te cerebraal

  19. Jezzebel Jezzebel

    Avatar van Jezzebel
    Ik heb je aanbevolen!
    Mijn God wat ben je mooi.
    Ik houd van je. (Don’t worry guys, liefde maakt blind – net als het gelijk overigens. Dat zeggen ‘ze’ toch?)
    Reactie is geredigeerd

  20. K K

    Avatar van K
    Je liegt! Je hebt minstens één hart want Jezzebel heeft je er één gegeven. Mooi zou het zijn als we altijd de waarheid konden spreken, maar helaas is dat niet in alle situaties mogelijk. Degenen die liegen om anderen te sparen liegen mooi. Degenen die liegen om persoonlijk voordeel, liegen lelijk. Het kan zelfs zo zijn dat beiden menen de waarheid te spreken en dat het volledig tegenstrijdig aan elkaar is. Dan liegen beiden niet, maar is het een verschil in interpretatie van een gebeurtenis.

  21. Donna Molina Donna Molina

    Avatar van Donna Molina
    Ik ga Machiavelli lezen en kom terug (met oud nieuws denk ik)

  22. jeg synes jeg synes

    Avatar van jeg synes
    Ja..wie maakt eigenlijk uit wat liegen is en wat de waarheid..mijn waarheid is misschien jouw leugen en andersom idem dito….
    heel interessant!
    @Jezz…dat is dan wel een platonische liefde, want hij heeft geen hart, geen gevoel, is amoreel, and what else? .)))
    Maar je hebt gelijk……who cares..

  23. Donna Molina Donna Molina

    Avatar van Donna Molina
    Op leugens navigeer je naar de waarheid.
    Moraal is zanden in de leugen
    Reactie is geredigeerd

  24. Jezzebel Jezzebel

    Avatar van Jezzebel
    @Jeg, ben je helemaal belazerd!
    Hij heeft meer gevoel in zijn pink dan de meesten in hun geslachtdeel, die weten dat alleen niet.
    Ik heb hem uitgekozen om zijn hart. Het mooiste van allemaal. (En zijn verstand, maar dat doet er niet toe, ik wil zijn hart.)
    En aan deze relatie is werkelijk geen zaad- of eicel platonisch. Dat je het heel goed weet.
    Het is het gelijk Jeg, je moet je gelijk niet willen halen maar de dingen gewoon met liefde doen.

  25. Jezzebel Jezzebel

    Avatar van Jezzebel
    @Mihai, heb ik je al gezegd dat ik van je houd?
    Ik houd van je.

  26. jeg synes jeg synes

    Avatar van jeg synes
    @Jezzebel…jij kunt het weten…maar zie je nu wel @Mihai!!!!Jezz zegt het!! en ik geloof haar….
    Ik heb het steeds tegen hem gezegd…
    maar hij vroeg nu zelfs of dat ik hem kwam beledigen….
    ik haal m’n gelijk niet,why?! maar ik wil zo graag dat hij z’n liefde een beetje toont en dat probeer ik met veel liefde aan hem duidelijk te maken….hij wil mijn liefde niet…niet zo erg, want voor hem minstens twee anderen .))..bovendien heb jij hem al….
    maar ik dank je voor je woorden Jezzebel…
    Je sais, avec amour!!

  27. Jezzebel Jezzebel

    Avatar van Jezzebel
    @Jeg, ik denk (maar wie ben ik) dat ik Mihai haarscherp zie. Hij met zijn vlijmscherpe verstand en dat hart dat buitenproportioneel groot is. Ik houd er van.
    En van jou 🙂 Ik weet dat ook jij het met liefde doet.

  28. Daan Daan

    Avatar van Daan
    Zelfs absolute egoïsten, zonder hart, zullen onder de juiste omstandigheden besluiten tot zelfopoffering. Zelfs http://www.kennislink.nl/web/show?id=131238
    Keyword=altruisme
    Mag ik nu taart?
    Reactie is geredigeerd

  29. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @Daan
    Altruisme bestaat niet.

    @Jeg
    Liefde bestaat niet.

    @Jezzebel
    Jouw liefde bestaat wel.

  30. lidy lidy

    Avatar van lidy
    Shakespeare zei het al: to be or not to be that is the question!

  31. Daan Daan

    Avatar van Daan
    Ik besta ook niet

  32. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    Het antwoord is Yes.

  33. jeg synes jeg synes

    Avatar van jeg synes
    finally..I understand!!

  34. alib alib

    Avatar van alib
    De mensen die het hardste roepen dat ze ‘amoreel’ zijn, worstelen het meest met hun eigen emoties. Hetgeen betekent dat ze niet amoreel zijn.

  35. Donna Molina Donna Molina

    Avatar van Donna Molina
    @alib, zanden in eigen "leugens" dus?

  36. rupsje rupsje

    Avatar van rupsje
    Ik heb altijd geloofd (en ik weiger anders te geloven) dat de waarheid spreken je uiteindelijk het meeste brengt. Maar ik heb ondertussen al wel ontdekt dat de definitie van succes in deze wereld niet MIJN definitie van succes is 😉 Ik zou ook nooit ‘succesvol’ kunnen zijn op die manier, er loopt nl. voortdurend waarheidsserum door mijn aderen. Af en toe heeeeeel lastig 😉

  37. coming soon coming soon

    Avatar van coming soon
    Elke student filosofie is zijn tweelingbroer.
    Of tweelingzuster.
    De theorie is het vertrekpunt bij de zoektocht naar waarheid. Een proces dat een leven lang duurt en niet in het nu kan worden gevangen.
    Als de waarheid niet aanwezig is, kan ook de leugen niet zichtbaar worden.
    Of, zoals mijn leerlingen het zeggen: Ga toch lekker flowuh.

  38. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @rupsje

    Dat is juist de sport. Voor principes kiezen, de illusie dat ze gaan werken laten varen, en je principes volgen ondanks je het weet dat je zult verliezen. Het heet moed.

  39. lidy lidy

    Avatar van lidy
    De sport heet het schaakspel! Wees altijd een moedig verliezer Mihai, het spel kan zo weer opnieuw worden gespeeld, keer op keer op keer.

  40. Jezzebel Jezzebel

    Avatar van Jezzebel
    Good morning Mijn Grote Liefde, ik kom nog even een kus stelen voordat de hele wereld weer aan mij en jou loopt te rukken 🙂
    Ik houd van jou.

  41. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @Jezzebel

    Inderdaad, we fungeren hier in de rol van pilaren.

  42. Jezzebel Jezzebel

    Avatar van Jezzebel
    Dag Samson, ik houd van jou. 🙂

  43. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @Jezzebel

    Ja die heeft zijn eigen pilaar letterlijk afgerukt.

  44. Jezzebel Jezzebel

    Avatar van Jezzebel
    We gaan toch wel naar de Filestijnen.
    Ik houd van je.

  45. rupsje rupsje

    Avatar van rupsje
    @Mihai: Dank je voor je reactie. Het is de waarheid.

    Ik heb de illusie dat principes gaan werken (nog) niet laten varen en gelukkig heb ik genoeg naïviteit in mijzelf (her)ontdekt om dat nog verdomde lang vol te houden. Het liefst tot aan mijn dood.

  46. EDWARD EDWARD

    Avatar van EDWARD
    Hoe weet je wat waar is? Niet gemakkelijk. Ik denk dat waarheid niet kan zonder kritische blik op jezelf. Hoe weet je dat je kritisch bent op jezelf? Ik denk dat het hierbij belangrijk is dat je niet te snel een antwoord klaar hebt op de vraag die je jezelf stelt. Stel je dus open voor alle mogelijke antwoorden. Geloof in een bepaalde religie/filosofie zal je hierin denk ik eerder tegenhouden dan helpen. Als je filosofie het antwoord geeft denk je niet meer na over een mogelijk ander antwoord. Geloof ik? Ja, ik geloof dat er een stem in mijn hart is die mij zegt of ik lieg. De kunst is te luisteren naar die stem en die niet te verwarren met de stem van de angst waaruit naar mijn mening het liegen voortkomt. Heel vervelend is dat de samenleving/cultuur waarin wij leven dit absoluut niet bevordert. Ik ben bang dat het tegengestelde waar is. De gevolgen hiervan zien wij elke dag op het nieuws, hoewel ik denk dat wat er niet op het nieuws komt maar daar wel in aanmerking voor zou moeten komen nog veel erger is. Als ik mijn denkbeelden ventileer zeggen bijna alle mensen dat ik een enorme pessimist ben. Zelf vind ik mijzelf een realist. Ik kan het ook niet helpen dat de oorlog, honger, dorst, onderdrukking etc. die er dagelijks in grote mate plaatsvindt mij tot dit denken aanzet. Velen hebben zich hier inmiddels in meer of mindere mate voor afgesloten. De pijn die hier achter zit is nl. misschien wel te groot om te voelen.

  47. Mihai Mihai

    Avatar van Mihai
    @edward Isaac Asimov zei een beetje wat jij zegt: "Never let your sense of morals get in the way of doing what’s right."

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *